Animaliaren bizimodua bastante petrala dela diote nire lagun intelektualek. Astero izan ohi dugun afarian adurrik gehiena gastatzen zaigu gai honen inguruan, nahiz eta edaten dugun garagardo ugaria eta arrozko gozokiak kafesnez. Beti, diodanez, abere eta pizti berberak azaltzen ditugu: Gilo Pontebele, Samuel Behorket, Txapetxespir, L. Txoriburu-Astuna edo Bernardo Atxaga “kalatxori”. Nik, gixajoak, infiltratua bezala entzun eta entzun egiten diet, eta biharamunean barteko ikasgaiak apunteetan izkribatzeko ofizinan aproetxatzen dut. Honela, pixka pixkanaka betetzen dut izango den nire Pztikada Nagusia, munduko zortzigarren miraria: Txinatik Alaskara, Sueziatik Sao Paulora hitz egingo da nire lan famatuaz.

Eta lan honetan esplikatu nahi ditudan gauzak, ez dira munduko piztien zerrenda bakarrik; banan banan beren ohitura sozialak, habitat eta beste pijotadak azaldurik, euskal idazlek jakingo dute behingoan eta betirako zenbat balio duen orratz batek. Baten batek aurkituko du nire azalpenean bere aspaldiko galdererako erantzuna: “Ibili banenbilekao ibili behar nuen, baina, zer bide ibili behar?”... eta nire laneko 1955’gn. horrialdean esplikatzen diot (sic): “Txibiak komunitateetan bizi dira, eta beren hauzuneei Txibialdegi izena ematen zaie”. Osease, aipatutako irtenbide hori, itsasoan desagertzea izango litzateke, edo itsasoarekin bat izatea, ea gure mundu lheorrean laga egiten digun lekua hasten ari garenoi.

Beno, eta exenplu hau bezala, beste asko aipatuko nituzke: adibidez, Koldo Mixarrena, zein euskara plazara jalgi izan dela konturaturik, lotara joan eta oraindik ez da esnatu. Edo Mingor Zaratak, bere izenak berak dioenes Txori Herrin jaioa delakoak, zein kabiak Eleiz kanpanarioetan egin ohi ditu normalean, nahiz eta bere ligatzaile hiritarrezko ohituraz ez du hori eman.

Anfan, mon pot, Parisen dioten bezala, betetzen ari naizela nire Piztikada maitea. Baina, adakizue, lan handizale guztietan sortzen da misterioren bat, eta horrekin topatu gara, amigo Santxo.... bai, gure afarietan beti izaten dut galdera ezpain muturretan, baina lagunei estaeko ez naiz atrebitzen: segur aski, harrituta, begiratuko nindukete, eta geroago, trankilagorik, esango lidakete: “misterioa duk misterioa, eta geu bere mandatariak”. Eta nola ez bainago konforme apriori horrekin, ezin galde diezaleket; zelako lotsa lerdotasunaren hotsa, pentsatuko lukete nire lagun intelektualek.

Eta hori da nire zalantza aspalditik. Piztikada oso bat egiten ipini eta gero, nola egin laga edozein misterioren aurrean. Eta horregatik liburutegi munizipaletan libururik exotikoenak begiratu nituen: Kabala delakoa, Necronomicon (Abdul Ahalred eroak egindakoa), Rosacruz eta Masoneriaren errito esoterikoak etabar etabar, baina ezer ez, misterio honetarako ez omen dago irtenbiderik; sorgin batengan ere joan nintzen, ea nire eskuaren lerroetan zerbait aurkitzen zidan, baina alperrik. Eta azkenean, gau batzuetan zehar lo egin gabe ondoren, nire problema hemen azaltzea erabaki dut, ea zuetariko norbaitek dakien soluzioa:

Hienak parrez parrezka daudela egunero, guztiok jakina dago. Baina inork ez daki zergatik! Inork al daki, e? Noski, inork ez dit erantzuten.

Eta dudarik gabe, inork ez du ulertzen nola pizti hauk, zikinak, nazkagarriak, itsusiak, hilotzez elikatzen direal, arroparik gabe, telebista ez dute ezagutzen, erre eta edan ere ez dute egiten (batez ere desertuan bizi direla kontuan izanik), nola hauk, badiot, parre egiteko gai diren. Dudaezina da parre santzo santzoa egiten dutela: baian, zer moetako parre da hori? Edo beste modutan esateko, badute arrazoirik honela parre egiteko? Komikiak irakurtzen ote, ala hitzaldi politiko bat? Agian gutaz, humaoetaz, deskojonatzen ari dira? Hauk dira galderak biba Idi Amin... Eta ez bakarrik hori: zergatik izan behar diren hienak? Zeren, jakina, nik ez dut hipopotomoen parrerik ikusi. Edo kameiloak... ikusi al duzue kameilorik parre egiten? Desertu triste hartan esistitzen al da arrazoirik parre egiteko, arren?

Edo, beste mailatan gauza ikusirik, nik ezagutzen dudan langile batek, zortzi seme goseti etxean, hamasei mila kobratzen ditu, parora joan berri da, eta gainera, eta gainera... badu parre egiteko umorea! Zuek konprenitzen al duzue? Edo nire kaleko karteruaren kasua, zein hogeitazazpi kilometro oinez egin ondoren, (eta soldatarik gehiena kallizidaz gastatu), eguerdi askotan etxe ondoko tabernan ikus dezaket, txiste berdeak kontatuz eta parre eginez.

Beste aldetik, edozein ofizinatara bazoazte inpreso batzuekin zerbait eskatzen, gizon edo andre serio eta esnetxarrezko batek adituko dizue. Inork ikusi al du funzionariorik parre egiten? Neusk ez, behintzat, eta ez dut uste zuek murrusak baino gehiago lortu duzuenik. Eta, hau da fandango, nik neuk neure begi polit hauekin, ikusi nuen beste egunean Dioni gurea. Deustuko Unibertsitatearen erretorea, parre egiten eta bi kilo gizenduz atseginez, Tomate Rojo delakoaren multilentzako sententzi firmatu zuenean. Bai, konprenitzen dut ze, berrogei egunetan zehar kristorena montatuz gero, puntu honetara heltzea garaipenik handiena izan zaiola, eta gainera bizirik (esan nahi dut Dioni gixajoak, berak bakarrik soportatu egin behar izan duel problematika, bitartean eta geu, ikasleak, bi mila eta piku izan ginen). Harrituta gelditu nintzen Dioniren parreaz: nik uste nuen erretorea izateak gehiegi osaba zela, eta ez zuela permititzen, hainbeste problema tartean, parretarako lekurik. Irudi ezazue memendu batez gela bat, eta gela erdian ezinbeteko mahaia, paperez eta liburuz beteta, kesi espedienteak Dioniren firmaren zai, edo Dioni menudo firma da, esan zigun Voltaire tirando el txapeau al aire.

Hitz batetan, nire paranoiarekin denpora galdu duzuen alperriko irakurleak, azken egunotan ez dudala lo egiten problema horretaz pentsatzen. Asmatu ere asmatzen ditut irtenbideak: adibidez, hienaen parretasuna hutsune hormonal bati zor zaiola edo eta ez direla pareak, abesten dutela baizik. Baina hauteriko bat ere ez baitzait gustatzen, badakizue, pinpoiloak, etsita nago, faborez, norbaitek daki zertaz ari diren hienak parrez?

jaun urdina
 

etimologietan
AZAÑA
A primera vista, le faltó poco para lograrla: una H, que no es bomba, pero es de las cosas que no sedicen. Haz’años que esperábamos otra cosa, después de los 40 y pico de paciencia, pero haz’años que no llegó. Pero, a lo mejor llega.

Invocando, pues, los nombres de Astarloa, Larramendi, y Novia de Salcedo, buscamos la etimología de tal señor.

El apellido AZAÑA puede tener muchos significados diversos y variopintos.

AZ, significa “Tú eres”, o quizá también “Bc. Interjección para acariciar al cerdo”. O también, dedo o pata, quizá de la misma especie. Y si le añadimos el AÑA, con su significado de “Nodriza” (en Benaparre y Roncal no da pecho a los niños, nos advierte Azkue), tendríamos: Nodriza que acaricia a los cerdos (recuérdense las interjecciones de Queipo de Llano). O más puprillo: eres nodriza. O Nodriza de buen dedo.

Pero AZ, puede ser AZA, o sea, berza y col o dos cómicos televisivos, con otros nombres. Y así, Azaña no pasaría de ser un hortera, o nodriza de berzas y coles, que es lo mismo.

AÑA, por otra parte, puede significar –aquí no pontificamos, por no ser políticos, ni hacer puentes ni fundar partidos, ni entrar en congresos, ni por otras razones-; decíamos, pues, que podía significar: Tanto, de tal estatura, tamaño o proporción.

Con todos los significados anteriores, y añadiendo que AZ es además un radical que significa casta, o deodo, o pata, o piedra: elíjase lo que se quiera: Tanto como berza, como col, como dedo, como pata, como piedra, como casta... y tendremos los significados del apellido del buen señor, que no alcanzó, según dicen, ni berza ni col ni dedo, ni pata ni piedra, ni casta... Al menos, así afirman los libros de historia que nos pusieron en los dichos 40 años-puente horteras, todavía coleantes.

Pero ÑA es una terminación genérica, sinónima de –SA, y femenino de –Ño. Y así, Azaña es femenino de AZAÑO, como bercica es de bercico, o mejor, colica es de colico (póngase el acento donde se quiera), o coña de coño.

ZAIN, por demás, significa pastor o cuidador, como en Artzain, o mandazain. Pero se pronuncia Zañ, porque todavía no había llegado la televisión, para poner los puntos sobre las íes de Zaín. Y A, puede ser exclamativo, o simplemente, Aquello. Y traduciríamos: Cuidador o pastor de aquello, de lo cual no quiero acordarme.

Pero el AZAÑA entero, sin partes ni historia, puede significar: Señales, ramitas que se dejan en los campos para indicar dónde se ha sembrado y dónde no. Campos... campos... señalados por ramitas de olivo... campos perdidos, etc. etc.

Con lo que el buen señor podría ser:

1. Tú eres nodriza.
2. Bercica o colica.
3. Tanto como un dedo, pata, berza, col, piedra...
4. De tal estatura, proporción, tamaño.
5. Pastor de aquello o de lo otro.
6. Etcétera.

O si no, Nodriza Olvidada (AZ de aztu, ahaztu; y AÑA de nodriza que da o no da pecho a los niños), y sería la ingrata suerte de quienes, grandes cosas haciendo, han sido olvidados, aunque las golondrinas vuelvan a sus nidos a colgar.

ESCUDO

Cuarteado y floreado en berza.

1. Pechos en campo de nodriza.
2. Mano y dedo para acariciar cerdos.
3. Ramitas en campo de batalla o republicano.
4. Palo de pastor en campo de aquéllo.